Στα τσιπουριά της Ανεμώτιας (Το Πέρασμα της Ποταμιάς Νο 19)

Το λιθόστρωτο στην δυτική του άκρη έχει το εκκλησάκι της Αγίας Αναστασίας (θέση 5). Ο δρόμος βγάζει επάνω στον αμαξιτό.

Δίπλα στο εξωκκλήσι υπάρχει ένα εικονοστάσι επάνω σε έναν κίονα με ένα επίθημα από την παλαιοχριστιανική της Μητρόπολης.

Σ’ αυτήν ανήκει και ένα από τα κομμάτια του «δωρικού θριγκού με μετόπας και τριγλύφους», εντοιχισμένο σε διπλανό ντάμι, από αυτά που είδε ο Στρ. Παρασκευαΐδης.

Γύρω υπάρχουν θεμέλια από κτίσματα του οικισμού, τα οποία πυκνώνουν μαζί με την κεραμική στον λοφίσκο που υψώνεται στα ανατολικά της Αγίας Αναστασίας.

Επάνω στο λοφίσκο υπάρχουν θεμέλια κτηρίου με ισόδομο σύστημα, το οποίο λατρεύουν σαν Άι-Γιώργη (θέση 4). Δίπλα του υπάρχουν θεμέλια, βάσεις από πιεστήρια σταφυλιών (τσιπουριά) και μια επίπεδη έκταση με πηγή νερού.

Αυτός ο λοφίσκος χωρίζεται από επίπεδα αμπέλια από τον άλλο που φιλοξενεί την παλαιοχριστιανική. Ίσως εδώ να υπήρχε το κέντρο του μεγάλου οικισμού που έλεγχε τον μεγάλο εύφορο κάμπο. Μαζί με κάτι μικρές θέσεις στην Περασιά, αυτοί οι οικισμοί έδωσαν τη θέση τους στη σημερινή Ανεμώτια.

Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

Στο δρόμο ενός παμπάλαιου λιθόστρωτου… (Το πέρασμα της Ποταμιάς Νο 18)

Αυτός ο κάμπος (σ.σ. της Ανεμώτιας) ήταν εύφορος κατά την αρχαιότητα, όπως και τώρα. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα λείψανα των αρχαίων κτισμάτων τα συναντάμε κατά μήκος της πλαγιάς, δυτικά, κάτω από το δρόμο που οδηγεί από το χωριό στον αμαξιτό.

Ήταν υψηλότερα από τον κάμπο, που ίσως να κρατούσε και νερά. Από το χωριό ξεκινά το παμπάλαιο λιθόστρωτο και κατευθύνεται βόρεια, στους πρόποδες.

Περνούσε από ένα γεφύρι και μετά ένα άλλο λιθόστρωτο, στρέφεται βαθειά στον κάμπο. Εκεί ακριβώς βρίσκεται το εκκλησάκι του Άγιου Ονήσιμου (θέση 2). Στο ανατολικό του άκρο σώζεται η μεγάλη αψίδα του παλιού ναού και θεμέλια νότια και δυτικά του. Αρράβδωτοι κίονες και δύο επιθήματα με σταυρό ανήκουν στο κτίσμα, ενώ ένα γύρω η κεραμική, σε μεγάλη απόσταση, δείχνει την αρχή του μεγάλου οικισμού.

Πραγματικά, πιο κάτω, επάνω από τον δρόμο, η ομαλή πλαγιά με τα σέτια των αμπελιών φιλοξενεί την «Μητρόπολη» (θέση 3). Το όνομα αντιστοιχεί σε μια μεγάλη παλαιοχριστιανική, την οποία ανέσκαψε το 1946 ο αείμνηστος αρχαιολόγος Στρατής Παρασκευαΐδης. Βρήκε το πλακόστρωτο δάπεδο του ναού και πληθώρα από αρχιτεκτονικά μέλη.

Αυτά, κίονες, επιθήματα, θωράκια, πεσσοί, αμφικιονίσκοι παραθύρων και λαξευμένες λιθόπλινθοι, είναι παντού, έχουν χρησιμοποιηθεί στα σέτια και στους φράκτες. Επίσης βρέθηκαν τάφοι και μια μονολιθική λάρνακα. Γύρω της και προς τα βόρεια, η κεραμική και τα θεμέλια των κτισμάτων δείχνουν το μέγεθος του οικισμού των πρώτων Χριστιανικών χρόνων.

Η «Μητρόπολη», σαν τοπωνύμιο, συνδέεται με δύο ακόμα τοποθεσίες σε κάμπους του νησιού, όπου υπάρχουν και εκεί ερείπια μεγάλων ναών (Πέδια Σκαλοχωρίου και Κάμπος Ευεργέτουλα). Ίσως να πρόκειται για χωροεπισκοπές, τις κεντρικές εκκλησίες των διοικητικών διαμερισμάτων.

 

Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

 

Ο Κάμπος των Αμπελιών... (Το πέρασμα της Ποταμιάς 16)

Ο κάμπος απλώνεται ΒΑ της Ανεμώτιας, μια λεκάνη με εύφορο έδαφος, με λιθόστρωτα παμπάλαια ανάμεσα στα περιβόλια και τις μάντρες. Πηγάδια και τράφοι ανάμεσα στις ιδιοκτησίες, τα ορθογώνια κομμάτια γης με τα αμπέλια, που ακόμα βγάζουν περίφημο κρασί ή με τα κτηνοτροφικά φυτά, αφού ένα γύρω τα κοπάδια αποτελούν την βασική πηγή επιβίωσης. Το κόκκινο σταφύλι της Φώκαιας για το κρασί, το άσπρο ροζακί για το τραπέζι. Διάσπαρτος ο κάμπος από παλιά χνάρια, οικιστικά λείψανα γύρω από τα απομεινάρια των εκκλησιών τους, αποτελεί μια περιοχή «κλειστής» ιστορίας.

Στα δυτικά του χωριού ξεχωρίζει ένας πέτρινος κωνικός λόφος, με βελανιδιές στις πλαγιές του και τον Άι-Λια στην κορυφή του. Στο εκκλησάκι υπάρχουν μέλη από χριστιανικό ιερό, χωρίς όμως άλλα σημάδια γύρω του.

Πίσω από το ύψωμα τα δυο βασικά ρέματα που ξενερίζουν τον κάμπο βρίσκουν το πέρασμα προς την Ποταμιά. Από εδώ, αυτή η κλειστή λεκάνη, που θα μπορούσε να είναι λίμνη, περνά από την Περασιά τα νερά της.

Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

Η Ανεμόεσσα του αρχιμάστορα Στρατήγη Καρέκου…

Από πού όμως ξεκινά αυτή η Ποταμιά, το ποτάμι που σχίζει τα βουνά μέχρι τον κόλπο της Καλλονής; Ο ένας μεγάλος κλάδος, «της Παναγιάς του Ποταμού», αδειάζει τα νερά από τη μεγάλη λεκάνη, το γνωστό Κάμπο της Ανεμώτιας, μέρος του μεγάλου ηφαιστειακού κρατήρα. Αυτή την Ανεμώτια και τον κάμπο της, θα δούμε παρακάτω. Το χωριό, κοντά στον άξονα για Σίγρι, κολλημένο στη βορινή πλευρά του Κουρατσώνα, αρχή για αρκετές στράτες προς το υπέροχο βουνό του Λίβανου.

Ένα χωριό με τα πέτρινα υπέροχα σπίτια, με τα λαξευμένα κεφαλοκόλωνα και τα κλειδιά στις πόρτες. Πατρίδα του αρχιμάστορα Στρατήγη Καρέκου, που με τα ισνάφια του τον 19ο αιώνα, έχτισαν τόσες υπέροχες βασιλικές του νησιού.

Η υπέροχη εκκλησιά του 1880, είναι αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα. Από τις τρεις ενοριακές του 1621, τούτη εδώ ξανακτίστηκε, παραμένει όμως ολόγραπτος ο Αϊ Γιώργης, μια μονόκλιτη βασιλική, που κατά το Γ. Γούναρη, φέρει τοιχογραφίες του α΄ μισού του 17ου αιώνα, ενώ οι περισσότερες του 1702 (επιγραφή για το Χιώτη ιεροδιάκονο αγιογράφο, Γιάννη Χωματζά) αφορούν δεύτερη αγιογράφηση.

Μια βρύση του 1729 (κατασκευασμένη και αυτή από ιερομόναχο), κατάλοιπα νερόμυλων στον ποταμό που διέσχιζε το χωριό και τα υπέροχα πέτρινα σπίτια, τα λιθόγλυπτα, με τα εντοιχισμένα για γούρι γυαλικά, συμπληρώνουν τον καφέ στα καφενεία της πιθανής «Ανεμόεσσας». Στα 1981, είχε 815 ανθρώπους ενώ στα 1887, 1.000.

Τότε από τα 220 σπίτια, τα 70 ήταν τουρκικά. Τώρα, σας περιμένει, πανέμορφο, ένα στολίδι στην πλαγιά του βουνού.

Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

Κι η σπηλιά της Παναγιάς… (Το πέρασμα της Ποταμιάς 15)

Χαμηλά πάλι στο ποτάμι, στο σημείο της συμβολής των δύο κύριων ρεμάτων. Τώρα θα ανηφορίσουμε τον τρίτο δρόμο, που ακολουθεί το ρέμα της Καλής Λαγκάδας, που σχίζει τη βόρεια πλαγιά του Άι-Λια. Το τοπίο γύρω είναι μοναδικό. Πεύκα που κατηφορίζουν, γαντζωμένα σε βράχους ηφαιστειακούς, απόκρημνους ή χαμένα στο βάθος της ρεματιάς. Ανάμεσά τους και κάτι καστανιές. Φθάνουμε σε ένα υψόμετρο και μετά ο δρόμος πηγαίνει ένα γύρω την πλαγιά κάτω από την κορυφή. Οδηγεί στα Παράκοιλα. Αριστερά συναντάμε τη βρύση του Δασαρχείου με τις γούρνες της.

Αυτό το νερό έρχεται από την πλαγιά, επάνω από το δρόμο, όπου υπάρχει η πηγή. Στη ρίζα ενός κομμένου πλάτανου, βγαίνει το νερό, μέσα σε φτέρες και αγούδουρες (ροδόδεντρα). Γύρω τα πεύκα, ψηλά και σπαθάτα, είναι «μαλλόπευκα» (Μαύρη πεύκη). Ένας αιωνόβιος πλάτανος στέκει κουφάρι σκεπασμένο με τον κισσό. Από κάτω από την βρύση, μια ραχοκοκκαλιά από βράχια κατηφορίζει στην πλαγιά.

Ακολουθώντας την, από την ανατολική τους πλευρά, κατηφορίζουμε και παρατηρούμε κάτω από τις πευκοβελόνες θεμέλια κτισμάτων, κεραμίδια και σέτια από παλιές καλλιέργειες. Όλα αυτά ανήκουν μάλλον στη Μονή της Καλής Λαγκάδας, που αναφέρεται σε μια απόφαση Πατριαρχικής Συνόδου τού 1331. Έτσι, πιο κάτω, στη ρίζα του πανύψηλου βράχου υπάρχει η σπηλιά της Παναγιάς. Ένα κτισμένο τοιχάκι και μετά η είσοδος. Η καμάρα του βράχου κλείνει από τοίχο με μια πόρτα.

Στην αριστερή παραστάδα πέτρα με σταυρό και στην καμάρα ίχνη από τοιχογραφία. Σε κτιστό τοιχάκι η «αγία τράπεζα» με μικρές εικόνες. Ένας ραβδωτός κίονας, το μόνο αρχιτεκτονικό μέλος, πάει τη σκέψη σε προχριστιανικό τόπο λατρείας. Ένας ιερός τόπος, χαμένος στη δασωμένη του πλαγιά και στον απροσδιόριστο χρόνο της αρχής του.

Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

Στ’ Μπουφ’ του β’νάρ’… (Το πέρασμα της Ποταμιάς 14)

Όλη η τεράστια λεκάνη της Ποταμιάς, η οποία διαρρέεται από τα παραπόταμά της, ανοίγεται προς τον κόλπο της Καλλονής, έχοντας σαν «τείχος» στα δυτικά τους ορεινούς όγκους του Κουρατσώνα και του Άι-Λια (Λίβανος). Επάνω από το Μοναστηρέλλι περνά ο δρόμος από την Ανεμώτια προς τον Λίβανο. Μια από τις ανατολικές κορυφές του Κουρατσώνα, τα Λεπρίνια, δεσπόζουν επάνω από τη λεκάνη της Ποταμιάς.
Κάτω από αυτόν το δρόμο, επάνω από το Μετόχι, προβάλλει στο χάος σαν πέτρινη γροθιά, ένα ύψωμα με απόκρημνα βράχια στις τρεις του πλευρές. Είναι του «Μπούφου το βουνάρι» (Μπουφ’ του β’νάρ’). Από εδώ ελέγχεται όλο το πέρασμα της Ποταμιάς.

Ένας αυχένας, «στολισμένος» με ένα παλιό πέτρινο ντάμι και ένα μεγάλο αλώνι, το ενώνει με τον δρόμο. Στο υπερυψωμένο άκρο του ξεχωρίζει θεμέλιο ορθογωνίου κτίσματος και ένα γύρω όστρακα από τεφρά και μελαμβαφή λεσβιακά αγγεία, καθώς και κεραμίδια στέγης. Στον αυχένα υπάρχει τείχος στην βάση της σύγχρονης «χώρισης» των κτημάτων.
Προφανώς εδώ υπήρχε αρχαίο οχυρό (βίγλα). Εξάλλου, δίπλα στον δρόμο, απλώνεται στην ομαλή πλαγιά του βουνού μια αρχαία εγκατάσταση. Θεμέλια, λαξευμένοι λίθοι, όρθιοι παραστάτες, κομμάτια πιθαριών και κεραμίδων, γεμίζουν τον τόπο. Άγραφη κεραμική παντού και ανάμεσά της όστρακα από τεφρά αγγεία. Η θέση ονομάζεται όπως και η κορυφή: Λεπρίνια.

Λίγο πιο πέρα μια πηγή αρδεύει ένα περιβολάκι, κάτω από του Καζάνζη τον πλάτανο. Στο βάθος κάτω διακρίνεται το εξωκκλήσι της Αγίας Μαρίνας, στις δε κορυφές των λιόφυτων λόφων στέκονται υπέροχα μικρά συγκροτήματα από αγροτικές εγκαταστάσεις.


Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

Κυπαρίσσια αχρονολόγητα… (Το Πέρασμα της Ποταμιάς 13)

Επιστρέφοντας στη συμβολή των δύο κύριων ρεμάτων της Ποταμιάς, αρχίζουμε να ανηφορίζουμε τον άλλο δρόμο που οδηγεί και αυτός στην Ανεμώτια. Παντού ελιές και βαθιές ρεματιές των ρεμάτων που έρχονται από τις νότιες πλαγιές του Κουρατσώνα.
Στο μέσον της διαδρομής, χαμηλά αριστερά διακρίνεται το «Μοναστηρέλλι». Βρίσκεται ανάμεσα σε δυο ρεματιές του παραπόταμου που βγάζει στο ρέμα της Καλής Λαγκάδας. Χωματόδρομος οδηγεί σ’ αυτό, που το σημαδεύει από μακριά το τεράστιο κυπαρίσσι της αυλής του. Έξω από τον αυλόγυρο στέκεται ένας μεγάλος πλάτανος.

Το Μετόχι των Εισοδίων της Θεοτόκου έχει ανακαινιστεί. Εδώ βρισκόταν η μονόκλιτη εκκλησιά, πλακόστρωτη, με το ξυλόγλυπτο βημόθυρο και το ζωγραφισμένο τέμπλο. Σαν συνέχειά της στα δυτικά ήταν ο νάρθηκας και τα κελιά με τα ξύλινα υποστυλώματα. Το κυπαρίσσι στο κέντρο, η βρύση δίπλα στην αυλόπορτα και ο μικρός φούρνος στη νότια πλευρά ήταν όλο το μοναστήρι με τις δύο καλόγριες.
Τώρα ανακαινίστηκε το παλιό, κτίστηκαν κελιά σ’ όλη τη νότια πλευρά και προστέθηκαν δύο παρεκκλήσια. Ο Γιάννης Μουτζούρης («Μοναχισμός στη Λέσβο») αναφέρει επιγραφή ανακαίνισης του 1758 στο υπέρθυρο (δεν την είδα) και διάφορες εγγραφές του μετοχιού μέσα στο 18ο αι..

Πριν περάσουμε τη ρεματιά προς το μετόχι, ο λιόφυτος λοφίσκος επάνω από το δρόμο στεφανώνεται από ένα χαρακτηριστικό βράχο με λαξευμένους ογκόλιθους γύρω του, που δίνουν την εντύπωση συγκροτήματος «Dolmen», αυτές τις «ταφικές» κατασκευές που βρήκα και έχω ανακοινώσει σε άλλα μέρη του νησιού. Πραγματικά αυτό το κομμάτι της «αρχαιολογίας» του νησιού παραμένει αχρονολόγητο και χωρίς περαιτέρω έρευνα.

Μ. Αξιώτης (emprosnet.gr)

Από τον κρατήρα του αρχέγονου ηφαιστείου ! (Το Πέρασμα της Ποταμιάς-1)

Όταν μιλάμε για το «Πέρασμα της Ποταμιάς», έχουμε μπροστά μας ένα ποτάμι που εκβάλλει στον κόλπο της Καλλονής, λίγο μετά από το ποτάμι με τη γέφυρα «Εννιά Καμάρες», και η μεγάλη του γέφυρα βρίσκεται πριν από τον Άγιο Παντελεήμονα, στον δρόμο προς τα Παράκοιλα.

Η αρχική λεκάνη που παροχετεύει είναι η μεγάλη πεδιάδα της Ανεμότιας, ο κρατήρας του αρχέγονου ηφαιστείου. Από εκεί και πέρα το βαθύ ρέμα σχίζει πραγματικά τα βουνά, σχηματίζοντας φαράγγια, λόχμες, ανοιχτωσιές, μικρούς κάμπους, μέρη μοναδικής φυσικής ομορφιάς, δυσπρόσιτα, παλιά περάσματα αμέτρητων πολιτισμικών γεγονότων και οικιστικά λείψανα χαμένα στον τόπο και στο χρόνο.

Η ποταμιά από τον Κάστελο και η Ξηροκαστρινή (βέλος)

Κούλες, ληνοί, υδρόμυλοι, στέρνες και κρήνες, μαζί με αρχαία εξωκκλήσια που δένουν στις χορταριασμένες τους και σημαδεμένες πέτρες διαχρονικά τον φόβο και την ελπίδα του θείου. Ελιές παντού, ανέκαθεν, αμπέλια που τα μαρτυρούν πια τα σέτια και σιτηρά που τα δείχνουν τα υπέροχα αλώνια.

Αυτό το ποτάμι δέχεται τόνους νερών από ένα πραγματικό δίκτυ παραπόταμων από υψηλά βουνά. Στα Βόρεια ο Έλαφος και ο Αγριόσυκος και κύκλω ο Κουρατσώνας επάνω από την Ανεμότια.
Από τα δυτικά και τα νότια η Καλή Λαγκάδα μαζεύει τα νερά από τον Άι-Λια, το πευκόφυτο υψηλό βουνό (800 μ.) που συνεχίζεται προς τα νότια με την κορύφωση του Κάστελου και της Ίσσας, επιβλητικών βράχων (604 και 662 μ.) που με την μοναδική «Ξηροκαστρινή» κλείνουν το πέρασμα στην έξοδό του στον κόρφο. Αυτό το πέρασμα, με τα χιλιάδες παρακλάδια του και τις κρυφές ομορφιές του, θα εξερευνήσουμε στις επόμενες διαδρομές.

Του Μάκη Αξιώτη (από το empros.net.gr)